Het aantal nieuwe hiv-infecties in de sub-Sahara nam de afgelopen paar jaar echter met 26% af, terwijl het aantal infecties in Oost-Europa en Centraal Azië met 250% steeg. Dat bleek deze maand uit een rapport van UNAIDS. In het kader van de Wereld Aidsdag sprak Nieuwsuur met een aantal drugsverslaafden in Kiev, de overige media berichtten liever over de in een mega-condoom gehulde Munttoren.

De alarmerende berichten zijn niet nieuw. In 2002 werd al bekend dat het sterk toegenomen drugsgebruik in Rusland voor een vloedgolf aan aids-infecties zou zorgen. Toentertijd werd er aan de hand van een VN-rapport voorspeld dat in 2010 een half miljoen Russen aan de ziekte zouden zijn bezweken. Die voorspelling bleek wat aan de hoge kant: UNAIDS schat dat er in tien jaar tijd 90.000 mensen in Oost-Europa en Centraal Azië aan aids overleden. Toch is de aidsepidemie in Rusland nu de snelst groeiende ter wereld.

Dat veel hulporganisaties zich op Afrika blijven concentreren ontdekte ook Iris Mulder. Toen ze een paar jaar geleden besloot vrijwilligerswerk te gaan doen kon ze kiezen uit tientallen organisaties in Afrika, maar in Rusland was het aanbod een stuk minder groot. Na lang zoeken belandde ze bij de organisatie Love’s Bridge.

Slechte voorlichting
Hoewel Mulder van mening is dat de problemen om meer aandacht vragen, begrijpt ze de focus op Afrika wel. “De problematiek in Rusland is erg ingewikkeld en kent veel dimensies. Er is veel te weinig voorlichting. De straatkinderen waar ik mee werkte, dachten dat de pil schadelijk is voor je lichaam. Condooms gebruikten ze echter ook niet, want die kosten geld. Een abortus was voor hen daarentegen gratis en vrij geaccepteerd.”

De straatkinderen waar Mulder mee werkte, hadden dan ook bijna allemaal al een abortus achter de rug. “De meeste zijn problemen thuis ontvlucht. Als straatgroep voelen de kinderen zich snel met elkaar verbonden en helpen ze elkaar. Dat is goed, maar heeft ook nadelen. Zo delen ze niet alleen eten, maar ook hun drugs en vuile naalden, en ze hebben onbeschermde seks.”

Harde maatschappij
Eenmaal in deze situatie komen de kinderen er niet zo snel meer uit. Ze ervaren druk vanuit de groep om te blijven en worden door de maatschappij genegeerd. “De politie pakt de kinderen gewoon op. Veel Russen die ik toen ontmoette gingen er vanuit dat mensen met problemen zo geboren zijn en niet anders verdienen. Toen ik in Rusland was zag ik regelmatig mensen in de kou op straat liggen, maar iedereen liep er gewoon langs. Als je eenmaal aids hebt hoef je niet meer te rekenen op een baan. Bij elke sollicitatie wordt je ziektegeschiedenis namelijk gecontroleerd. Als je hiv-besmet bent dan zien ze je als een gevaar.”

De overheid maakt het buitenlandse hulporganisaties ook niet gemakkelijk. “Het land is erg bureaucratisch en corrupt. Als je met een Nederlandse auto door Rusland rijdt, wordt je regelmatig aangehouden om niets. Je moet betalen, dan mag je weer doorrijden. Zelfs het regelen van een visum vereist heel wat doorzettingsvermogen. Zo heb je uitnodigingen nodig en moet je na een half jaar het land uit voor je er weer in mag, dat soort rare regels.”

Volgens Mulder is het moeilijk om als kleine organisatie iets structureel te veranderen: daarvoor zijn politieke en maatschappelijke veranderingen noodzakelijk. “De Russische regering en het welvarende deel van de bevolking weigeren de problemen te erkennen.”

Vorige maand werd er nog een documentaire uitgezonden over Aids in Rusland, waaruit de houding van de overheid duidelijk naar voren komt.

De Wereldgasten: Sijmen Tenwolde en Rikus Wegman

“De mensen die bij dit soort projecten werken, gaan volle bak voor iets waar ze met hart en ziel achter staan,” vertelt Rikus. “Ze doen het niet om financieel beloond te worden of om er eigen gewin uit te halen, maar echt omdat ze heel erg geloven in wat ze doen. Of dat nu het herstellen van een natuurgebied in Bulgarije is of medische zorg bieden in sloppenwijken, het blijven mensen die doen waarin ze geloven. Dat dat met zoveel overtuigingskracht en inzet kan, heeft ons laten beseffen dat het mensenwerk is en die mensen loeiend bevlogen zijn. Sijmen studeerde antropologie en ik heb Nieuwe Media gestudeerd maar in Zambia een onderzoek gedaan. We waren dus niet helemaal vreemd met hoe ontwikkelingswerk er uit ziet.”

Achter hun eigenzinnige en zelf gekozen naam zit meer dan op het eerste gezicht lijkt. “We hebben voor de naam gekozen omdat we ‘m drieledig vonden. We zijn wereldgasten omdat we toffe gasten zijn. Als internationaal ambassadeur ben je overal waar je ter wereld komt te gast. Ten derde zijn we allemaal te gast op onze wereld, en dat zouden we wel eens mogen beseffen.” Die naam heeft ook meegespeeld in de wedstrijd die ze wonnen om ambassadeur te mogen worden. Rikus: “We zaten op de bank en mijn vriendinnetje zei: ‘Wereldgasten. Dat bekt wel lekker.’ We hebben, toen we in de finale zaten, tegen de Postcodeloterij gezegd dat we Wereldgasten een mooie naam vonden. Zo konden we naast Internationaal Ambassadeurs ook als Wereldgasten verder gaan.”

Als een soort Idols voor donateurs organiseerde de Postcodeloterij een wedstrijd. “Er werd geadverteerd met ‘Win een wereldbaan’, en ik geloof dat er wel 5200 teams zich hebben aangemeld. Daaruit zijn wij dus gekozen”, vertelt Rikus trots. “Er waren twee manieren om in de finale te komen. De eerste was door de meeste stemmen te halen via social media, de andere manier was opvallen bij de jury. Wij hebben voor dat laatste gekozen. We zijn bij politici en directeuren van goededoelenorganisaties langs gegaan om te vragen wat zij zouden doen als ze internationaal goededoelenambassadeur waren. Jan Pronk, Ruud Lubbers, Arjen El Fassed en Eveline Aendekerk van Dance4Life, de directeur van Warchild, dat soort mensen. In onze campagne hebben we geprobeerd op die vraag een zinnig antwoord te formuleren. Zo zijn we in de finale terecht gekomen.”

De Wereldgasten hebben veel gezien en veel meegemaakt. Al die indrukken proberen ze op hun manier over te brengen op iedereen die het maar wil horen. “Aan de ene kant willen we het verhaal vertellen van het project, aan de andere kant willen we die knipoog houden en dat mensen ons blijven volgen. Het ene moment hebben we een filmpje waarop we dansend voor een vliegtuig van Greenpeace staan, het andere moment zie je de vernietigingen van illegale houtkap. Dat spanningsveld proberen we altijd te houden. Maar ik denk dat we dat op een mooie en persoonlijke manier hebben gedaan.”

foto: Aïda Brands

De dag begint om kwart voor acht voor de dagopvang aan de St. Barbaraweg en al vroeg stromen de daklozen in kleine getalen naar binnen. De meesten komen voor een douche of een lekker warm kopje koffie. Ook voor andere dingen die ze nodig hebben, vinden ze hun weg naar het daklozencentrum: “Hey Marco, mijn vrouw heeft een rok nodig. Waar is de kledinglijst?”, vraagt een man met een paar missende tanden. “Hier is de lijst maar je weet het hè, die rok moet je natuurlijk wel eerst even zelf passen”, zegt Marco lachend. De man begint te schaterlachen en vult zijn naam in op de lijst.

Na een kleine rondleiding door het pand valt op dat er maar een relatief kleine ruimte is voor de daklozen. Een klein zaaltje met een aantal kleine ruimtes zoals de toiletten, douches en het kantoortje om te bellen zijn beschikbaar voor de daklozen. Met behulp van een bel bij de voordeur komen de mensen naar binnen. Volgens Luuk Nieuwenburg, de andere pedagogisch hulpverlener bij de opvang, is juist deze stap een van de moeilijkste die je in je leven kunt maken: “Als je die drempel hier ziet, dat is de drempel waar mensen overheen moeten, voordat ze echt erkennen dat ze dakloos zijn. Soms zie ik mensen weken hier voor de deur heen en weer lopen omdat het echt een grote stap is hiernaar binnen te lopen.”

Lekker kopje soep
Klokslag twaalf uur ’s middags wordt er een lekkere zelfgemaakte soep geserveerd. Opeens stroomt het zaaltje vol met mensen die behoefte hebben aan een warme maaltijd. “Soms heb ik echt het idee dat mensen hier alleen voor de soep komen”, zegt Deibert glimlachend, “Je kunt mensen alleen maar soep, koffie en een telefoontje geven maar echt begeleiden naar een betere leefsituatie zit er voor ons niet meer in.” Ook Nieuwenburg heeft af en toe moeite om te kampen met de machteloosheid die zij als hulpverleners ervaren: “ Mijn grootste frustratie is dat je mensen niet kunt helpen of dat mensen niet geholpen willen worden. Wat moet je doen? Zeg je dan ‘kom maar binnen met je knecht’?” Nieuwenburg vertelt aan tafel met een kopje koffie dat dit niet zijn enige frustratie is: “Het is schandalig hoe mensen af en toe neerkijken op daklozen. Het kan jou en mij ook overkomen. Je kunt zo maar thuis komen en je vriend hangt in de keuken zonder een briefje achter te laten. Dan kan jij ook een alcoholverslaving krijgen en alles verliezen.”

De dakloze Polen
In het opvangcentrum heerst een rustige en gezellige sfeer maar de afgelopen jaren hebben de helpverleners een grote verandering gezien in het aantal en de afkomst van de bezoekers. Vooral veel Oost-Europeanen vinden hun weg naar de St. Barbaraweg en dit brengt een aantal problemen met zich mee. “Vroeger was het 70 á 80 procent Nederlanders, dat is nu niet meer zo. Nu die grote stroom Oost-Europeanen is gekomen, willen Nederlanders hier gewoon niet meer komen”, zegt Deibert.
“Ik ben een keer bijna neergestoken door een dronken Pool. Dat was vorig jaar met de winterregeling. Hij had alcohol mee naar binnen genomen en het is gewoon een regel: dat mag niet. Dan moet je gewoon luisteren. Toen wilde ik hem er uitzetten en toen draaide hij door; probeerde hij met een mes in mijn rug te steken. Het is echt ongelooflijk, maar iemand van de beveiliging was erbij. Een week later hoorde ik dat hij twee weken ervoor op Opsporing Verzocht is geweest, omdat hij een taxichauffeur had doodgestoken. Toen dacht ik wel aan mijn dochtertje en of dit werk het allemaal wel waard is. Maar ondanks alles is dit wel echt leuk en dankbaar werk”, aldus Deibert.

Een ander probleem is de taal. De meeste buitenlandse daklozen spreken geen Nederlands of Engels. “Er zaten hier wel eens Polen die niet eens wisten dat ze in Nederland zaten, maar gewoon maar richting het westen zijn gegaan”, zegt Nieuwenburg in de eetzaal van het opvangcentrum. “Het is een beetje tegenstrijdig: aan de ene kant werk je hier omdat je mensen wilt helpen en dat je de mensen een beetje kunt ondersteunen, maar aan de andere kant kan je niks voor ze doen. Je blijft maar doorgaan, in de hoop dat je er toch een paar kunt helpen met een cursus Nederlands”, legt hij uit.

Onzekere tijden
De dagopvang aan de St. Barbaraweg staat in de vooravond van een aantal grote veranderingen. Als het aan de gemeente ligt, zal de dagopvang vanaf 1 januari 2012 alleen nog maar Poolse daklozen toelaten. “Het is de laatste weken zo rommelig hier. Dan zouden we sluiten, dan gaan we alleen open voor Poolse daklozen. Niemand weet waar hij aan toe is”, zegt Deibert. Ook afdelingsmanager Frans Plaisier kijkt met een sombere blik naar de toekomst. “Wij maken ons ernstige zorgen. Als dit alleen een opvangcentrum zal worden voor Moelanders, komt ook een hele groep zonder hulp te zitten.” Door het nieuwe beleid in Den Haag zullen in de toekomst minder plaats zijn voor daklozen van niet-Poolse of Nederlandse afkomst. Deibert kan zich er boos over maken: “De regering doet net of ze er niet zijn maar ze zijn er wel.”

In 2002 gaven prins Willem Alexander en prinses Máxima elkaar het jawoord. Als huwelijksgeschenk ontvingen zij het Oranje Fonds, dat is gefuseerd met het Juliana Welzijn Fonds. Sindsdien zijn ze beschermheer en –vrouw van de stichting. Hoeveel doen zij nu voor deze stichting? Best veel, zo blijkt uit het jaarverslag van 2010. Het hele jaar door zet dit koninklijk paar zich in om betrokkenheid in de maatschappij te bevorderen. Zo legde de kroonprins verschillende werkbezoeken af in 2010, onder andere bij Stichting SHOOT in Gouda, die moeilijk bereikbare jongeren kennis laat maken met de televisiewereld. Ook neemt hij deel aan conferenties, zoals De Kracht van Sport en Binding in de Buurt (Amsterdam).

Softbalwedstrijd
Prinses Máxima zit ook niet stil. Zij reikt jaarlijks de Appeltjes van Oranje uit, een prijs die wordt toegekend aan organisaties die zich inzetten voor maatschappelijk welzijn. De winnende organisaties ontvangen elk €15.000 om hun werk voort te zetten. In 2010 viel ook een organisatie uit Curaçao in de prijzen, namelijk Aminta Sprockel Challenger Little League. Willem-Alexander en Máxima reisden dat jaar af naar het tropische eiland, waar zij deelnamen aan een softbalwedstrijd van kinderen met lichamelijke en/of verstandelijke beperkingen. Bovendien zijn ze niet bang hun handen uit de mouwen te steken; tijdens NL DOET 2010 werkten ze aan een bouwspeeltuin in Nieuwegein.

Goed bestuurslid
Ook prinses Laurentien is nauw betrokken bij ‘haar’ Stichting Lezen en Schrijven. In een interview met Vorsten Royale (2010) vertelt ze over haar passie voor dit onderwerp. Tijdens haar studie kwam ze in aanraking met ouderen die niet konden lezen of schrijven; dit greep haar erg aan. “Ik denk dat toen het eerste zaadje geplant is”, zegt ze in het artikel. Toen ze werd uitgenodigd om voor Wereldalfabetiseringsdag te spreken, begon het balletje te rollen. Op het initiatief van de prinses zelf werd in 2004 Stichting Lezen en Schrijven opgericht. Over haar rol als voorzitter vertelt ze in Vorsten Royale: “Als voorzitter en initiatiefnemer ben ik er intensief bij betrokken, ik kom vaak langs en er is veel contact met het team.”

Tijdens evenementen treedt prinses Laurentien regelmatig op als spreker. Zoals in het jaarverslag van 2010 is te lezen, sprak ze onder meer op de Dag van de Letters over de aanpak van laaggeletterdheid. Maar Laurentien is niet alleen aanwezig op speciale gelegenheden. “Ze is actief betrokken bij de dagelijkse gang van zaken en acties of campagnes, zoals eigenlijk een goed bestuurslid betaamt,” aldus een woordvoerder van de stichting.

Prinses Laurentien tijdens het Voorleesrecord (2010). Foto: Sebastiaan ter Burg (via Flickr)

Beschermvrouw
Hoewel koningin Beatrix voor vele stichtingen/goede doelen de rol van beschermvrouw vervult, wordt haar naam weinig genoemd in jaarverslagen. In het jaarverslag 2010 van Jantje Beton is te lezen dat Beatrix als prinses nog bestuurslid was van de stichting. Toen zij tot koningin werd gekroond, werd zij beschermvrouwe. Hoeveel zij in deze huidige functie nog doet voor Jantje Beton, is niet bekend. Ook het naar haar vernoemde Prinses Beatrix Fonds heeft geen melding van de betrokkenheid van onze koningin. Een woordvoerder legt uit: “Als beschermvrouwe is zij niet dagelijks betrokken bij onze stichting, maar wel algemeen betrokken. Zij toont dit heel erg door evenementen bij te wonen, zoals het symposium ter ere van ons 55-jarig bestaan in september. Het is heel fijn om te merken wat haar aanwezigheid doet op zo’n symposium: het maakt op iedereen indruk. Wij zijn dus heel blij met haar betrokkenheid, want het werkt stimulerend voor iedereen.”

Hoewel we kunnen stellen dat de leden van het Koninklijk Huis de goede doelen een warm hart toedragen, bestaat er wel verschil in de mate van (actieve) betrokkenheid. Voor een overzicht van de leden van het koningshuis en de bijbehorende functies (met betrekking tot goede doelen), kijk hier.

Bert van Meteren

Wie is Bert van Meteren?
“Ik ben op mijn zestiende begonnen als etaleur bij de Bijenkorf nadat ik van school was gestuurd. De Bijenkorf had ik na 3 maanden ook wel weer gezien en toen ben ik bij een reclameatelier terecht gekomen. Hierna heb ik 12 jaar bij een reclamebureau gewerkt. In 1993 ben ik in aanraking gekomen met direct marketing en ben ik voor mezelf begonnen. Direct marketing is een specialisme binnen het reclamevlak, een niche, en wordt heel veel bij grotere goede doelen toegepast als tool om fondsen te werven.”

“Ik werk voor de top 20 goede doelen van Nederland, onder andere voor de Nierstichting en Greenpeace. Hiernaast werk ik ook voor lokale organisaties, zoals de Zomerfeesten in Gorinchem.”

Fondsenwerving is gewoon geld ophalen?
“Nou ja gewoon?! Het is het moeilijkste wat er is in de reclamewereld. Er is niks moeilijker dan aan iemand vragen of ze geld voor iets over hebben, zonder een tegenprestatie te leveren. Normaal als je een product verkoopt heb je een product waarvoor je betaalt. Bij fondsenwerving heb je alleen een gevoel dat je verkoopt.”

Hoe verkoop je dat gevoel?
“Het is voor het ene doel makkelijker dan voor het andere doel. Voor de Kankerbestrijding is het bijvoorbeeld redelijk makkelijk. Er is een fondsenwervende formule: aaibaarheid x noodzaak gedeeld door de afstand. Hoe aaibaarder het onderwerp, hoe meer het je raakt. KinderKanker is aaibaar, noodzakelijk en dichtbij. Iedereen kent wel iemand die deze ziekte heeft. De formule maakt de opbrengst per saldo het hoogst. Hoe verder weg, hoe minder groot de opbrengst.”

Is er een gedragscode voor fondsenwervers?
“Niet op papier. Ik denk dat je vanzelf teruggefloten wordt als je iets doet wat niet mag. Het is een tweestrijd. Het werkt niet of het werkt juist wel. Ik heb ooit voor de Hersenstichting een mailing gemaakt. Ik had een grote krant gemaakt met de kop: ‘Bent u wel goed bij uw hoofd?’. Dat werd me niet helemaal in dank afgenomen. Op deze mailing kreeg ik overigens de beste respons ever. Ben ik toen te ver gegaan? Ik vind van niet. Het heeft indruk gemaakt en dat was het doel. Je moet golfjes maken, want anders wordt er niet naar je gekeken. Toen ik gevraagd werd, werd er ook gezegd dat de mailings terugliepen en ze bijna niks meer voor elkaar kregen. Dus er moest flink gerammeld worden. Dat heb ik gedaan. Misschien iets te veel.”

Wat vind je dan van de reclame van de stichting ALS
“Ik houd ervan om op het scherpst van de snede te werken. Ik vind het spotje er goed uitzien. Ze hebben er goed over nagedacht en het doet net iets meer dan andere spotjes. Ik had hem wel graag willen maken. Het had er eentje van mij kunnen zijn. Je kan geen geld binnen krijgen zonder golfjes te maken. Je kan geen olifanten met watjes doodgooien. Dus je moet er wel wat voor doen. Je moet de juiste snaar raken. Of dit de juiste snaar is? Dat zal in de toekomst blijken. Ik vind het een mooi concept.”

Goede doelen hebben structurele donateurs nodig. Hoe krijg je deze?“Het geven begint eigenlijk pas vanaf 40 jaar. Deze groep is tevens bereid zich te binden. De meeste fondsenwerving via direct marketing is dan ook gericht op een wat oudere doelgroep. De jongerenmarkt kost meer dan dat het oplevert qua marketing. Er is bijna niemand die zich daaraan durft te branden. Behalve Serious Request, maar dit zijn ook allemaal eenmalige giften.”

“Mensen binden bijvoorbeeld door een nieuwsbrief rond te sturen waarin mijlpalen vermeld worden en waarin staat wat er bereikt is. Laat zien wat je met het geld doet. Goede doelen worden steeds opener in wat ze met het geld doen en ik denk dat dat goed is om donateurs te binden.”

Wat betekent negatief nieuws over goede doelen voor fondsenwerving?
“Goede doelen zijn over het algemeen niet conjunctuurgevoelig, maar wel gevoelig voor publiciteit. Als de directeur overbetaald wordt of als ze aandelen beleggen van het geld dat ze ophalen, dan merken ze dat direct. Sowieso lijden goede doelen aan kinderziekten. Het moet allemaal groter, beter en professioneler. Deze slag maken ze nog niet helemaal goed. Ze moeten hierin nog veel leren.”

Groter en professioneler vraagt om meer kennis en mensen. Dat kost geld.
“Ja, daar zitten ze een beetje mee. Ik weet van Unicef dat de directeur daar een tijd geleden onder druk stond. Hij verdiende 4 ton, dat was gelijk aan het geld dat ze ophaalde met de collecte. De collectanten klaagden dan ook dat het geld dat zij ophaalden zo in zijn zak verdween. Dat is niet in evenwicht. Dat voelt niet helemaal goed, zeker niet bij een goed doel. Dat moet in evenwicht zijn. Ook de directeur moet bereid zijn zijn steentje bij te dragen. Ik moet wel zeggen dat de media ook wel vaak die kant belichten. Er zit vaak ook een andere kant aan de medaille. De directeur had er dat jaar bijvoorbeeld wel voor gezorgd dat het goede doel 15% was gestegen.”

En wat verdien jij dan?
“Wat ik verdien? Het ligt er natuurlijk aan hoeveel je ervoor vraagt. Ik ben een gevoelsmens. Ik vind overbetaalde directeuren niet passend. Ik geloof er in dat je bedrijf maatschappelijk verantwoord in elkaar moet zitten en ik hoop dat ik er daar één van ben. Het moet in evenwicht zijn, dus wat verdien ik? Ik verdien bijna een ton, denk ik? Ik zou het zelf niet eens weten. Het gaat allemaal op aan kinderen, huishouden en vrouwen die schoenen kopen.”

Hoe word ik een goede fondsenwerver?
“Dat je vrouw bent, is een pré. Ik denk dat vrouwen meer voor elkaar krijgen dan mannen. Een man kan vaak niet zo makkelijk nee tegen een vrouw zeggen. Heel basic, maar ik denk wel dat het daar op neerkomt. Daarnaast moet je ook goed kunnen communiceren. Als laatste denk ik ook dat je niet zo makkelijk moet opgeven. Het fondsenwerven is niet makkelijk, dus je moet wel een beetje Pitbull mentaliteit hebben.”

Het leven van Braziliaanse garbagepickers – of catadores – is niet bepaald luxueus. Ze hebben een uitzichtloos bestaan, onderhouden een groot gezin in de gevaarlijke favela’s van Rio de Janeiro en moeten dagelijks zwaar werk verrichten op ‘s werelds grootste afvalberg: Jardim Gramacho. Wanneer de rest van Rio de Janeiro ligt te slapen, sluipen de garbagepickers stilletjes hun krottenwijkjes uit om de pronkstukken op Jardim Gramacho te redden. Het werk op de afvalbergen is alles behalve behaaglijk: lange uren draaien op een onhygiënische plek voor een minimaal salaris. Het is voor Vik Muniz – beeldend kunstenaar in New York maar Braziliaan van origine – een reden om in te grijpen.

Vik Muniz selecteert zeven catadores en werkt samen met hen aan levensgrote portretten van vuilnis; al het bruikbare materiaal voor de portretten verzamelen de catadores zelf, waarna Muniz het eindresultaat fotografeert. Met de opbrengst van de verkochte portretten krijgt de organisatie Association of Recycling Pickers of Jardim Gramacho middelen om de afvalverzamelaars te ondersteunen. Een kans om opnieuw te beginnen en dat betekent onder andere: nieuwe huizen, een leercenter, een vrachtwagen en een bibliotheek.

Waste Land won diverse prijzen waaronder ‘publieksfavoriet’ bij IDFA in 2010. En dat is meer dan terecht, de kijker krijgt niet alleen een beeld van de werkzaamheden op Jardim Gramacho voorgeschoteld – onderlinge concurrentie bijvoorbeeld – maar ook het levensverhaal van zeven mensen. Zeven levensverhalen die samensmelten op de afvalbergen van Rio de Janeiro.
De filmmaker zoomt onder andere in op het verhaal van tienermoeder Suelem die zich te trots voelt voor prostitutie en op de afvalvelden werkt om haar jonge gezinnetje te kunnen onderhouden (twee kleine kinderen én zwanger van kind nummer drie). De documentaire toont hoe Muniz langzaam maar zeker infiltreert in hun levens en als een etnograaf observeert. Hij wint hun vertrouwen in en overtuigt ze om mee te doen aan het project. Als co-kunstenaars.

Fotograaf: Dan Raustadt

Op een aantal websites die in het voorjaar het persbericht van de rijks-cultuurfondsen hebben opgepikt valt nog te lezen hoe de toenmalige plannen eruitzagen. Eén grote website waar alle denkbare soorten kleine en middelgrote culturele initiatieven kunnen laten zien wat ze willen doen en hoeveel geld ze nodig hebben om dat te bereiken. Vervolgens kunnen particulieren zelf kiezen aan welk project ze geld doneren. Initiatiefnemers en instellingen moeten op deze manier goed nadenken over de manier waarop en bij wie ze draagvlak willen creëren voor hun projecten. Tegelijkertijd wordt aan de hand van het aantal donaties zichtbaar voor welke projecten het grootste draagvlak is.

Collecteren op internet is misschien nog wel de beste benaming voor deze vorm van geld inzamelen. Het principe bestaat al langer, kijk bijvoorbeeld naar Voordekunst, een crowdfundingsproject dat is gestart door het Amsterdams Fonds voor de Kunst. Op de website staan al talloze projecten waarvoor op deze manier succesvol geld is ingezameld. Zo kan de theatervoorstelling ‘Winterverhalen’ van Bas Zwiers op dankzij Voordekunst worden verwezenlijkt, evenals een korte speelfilm over Alblasserdam en Kinderdijk, en concerten van Händel op de piano door Daria van den Bercken.

De rijks-cultuurfondsen wilden nog een stapje verder gaan: niet alleen particulieren zouden op de landelijke website geld kunnen doneren, ook de fondsen zelf zouden kunnen kiezen aan welke projecten ze geld willen toekennen. Tot nu toe is er bij de cultuurfondsen altijd selectie aan de poort geweest waarbij specialisten kozen welke projecten en instellingen geld kregen. Dat gaat nu veranderen, het proces wordt gedemocratiseerd. Het grote publiek krijgt door de inzet van crowdfunding ook een stem.

“Vijfentwintig jaar geleden lag het nog heel anders,” vertelt Henriette Post, directeur van het Fonds voor de Podiumkunsten. “Wij geloven nog steeds dat er een rol is weggelegd voor peer-reviews maar ook het publiek heeft nu een stem. Momenteel gaan de ontwikkelingen heel snel, overal eigenlijk. Daardoor krijgen we ook hele andere kunst. Sommige avantgardistische initiatieven zoals hedendaagse klassieke muziek hebben altijd ruim baan gekregen van de cultuurfondsen. Maar daar is nu eigenlijk bijna geen publiek meer voor. Het wordt steeds moeilijker om uit te leggen waarom daar nog geld naartoe gaat.” Post is samen met Jan Jaap Knol, directeur van het Fonds voor Cultuurparticipatie bezig met de ontwikkeling van de nieuwe website.

Maar waarom is die landelijke crowdfundingwebsite nog niet online? “Er zijn al een aantal particuliere initiatieven zoals Voordekunst, Tenpages en Cinecrowd waar ervaring is opgedaan met deze manier van geld inzamelen,” somt Post op. “Voordat we ons op een grote landelijke website storten, zijn we eerst gaan onderzoeken wat er wel en niet werkt. Het blijkt bijvoorbeeld dat het concept zelf goed werkt: de gedoneerde bedragen voor projecten zijn relatief klein, maar wel groot in aantal. Helaas is het in de lucht houden van zo’n site echter behoorlijk kostbaar. De ironie is dat de projecten op dit soort sites succesvol worden gesteund, maar dat de website zelf wordt bedreigd in zijn bestaan doordat subsidieverstrekkers zich terug dreigen te trekken. Dit is momenteel aan de hand bij Voordekunst, waar OC&W al gestopt is met subsidiëren, en waar het Amsterdams Fonds voor de Kunst eigenlijk ook uit wil stappen.”

De rijks-cultuurfondsen hebben een stap terug gedaan om eerst nog eens goed na te denken over wenselijkheid en vorm van zo’n landelijke crowdfunding website. “Momenteel zijn we nauw in gesprek met verschillende particuliere initiatieven,” geeft Post aan. “We vinden dat culturele instellingen hun financiële risico’s moeten spreiden, zeker in deze tijden met overheidsbezuinigingen. Crowdfunding past daar mooi in. Het is ook een goede manier om draagvlak te creëren. Maar hoe de rijks-cultuurfondsen daar precies een rol in kunnen spelen is nog niet volledig uitgekristalliseerd. We merken dat mensen momenteel een zekere weerstand hebben tegen het idee van subsidie’s. Daarom zullen de fondsen waarschijnlijk niet duidelijk op de voorgrond treden.” Post kijkt positief naar de toekomst, ze denkt dat het plan in 2012 echt vorm gaat krijgen.

Update/rectificatie:
De opstart van voordekunst is gefinancierd door het Ministerie van OCW en het AFK. Deze financiering liep van 1 januari 2010 tot en met 30 juni 2011. Sinds 1 juli 2011 is voordekunst een zelfstandige stichting en wordt het gefinancierd door deels eigen inkomsten, bijvoorbeeld 5% van de succesvol gefinancierde projecten, maar ook door bijdragen van partners zoals AFK, bkkc, Stichting DOEN, Cultuur-Ondernemen en ING. In 2012 is het de ambitie om meer eigen inkomsten te genereren vanuit voordekunst zelf, maar voordekunst blijft ook intensief samenwerken met partners, waaronder het AFK. Er is nooit sprake van geweest dat het AFK zich terug zou trekken uit voordekunst.

Mark Clarijs gaf namens Federatie Opvang wat extra uitleg over Opvangatlas.nl. De huidige beschikbare opvangadressen zijn vooral van de instellingen die bij de Federatie aangesloten zijn, maar “er zijn een aantal instellingen die al een abonnement op de opvangatlas hebben en meer informatie willen. Het is de bedoeling dat zij uiteindelijk ook aan het databestand toegevoegd kunnen worden.” Volgens Clarijs is het aantal opvangadressen op de website daarom niet een weergave van het landelijk totaal, maar wel van een groot deel daarvan: “Er ontbreken nog twee grote spelers op het gebied van daklozenopvang. Dat zijn het Leger des Heils en het Centrum voor Dienstverlening in Rotterdam. Daarnaast zijn er dan nog wel wat organisaties op gebied van bijvoorbeeld psychiatrie en beschermd wonen die bijvoorbeeld zorg bieden voor daklozen met verslavingsproblematiek” Als het Leger des Heils uiteindelijk aan Opvangatlas.nl wordt toegevoegd, komen er zo’n 250 locaties bij op de website.

Het precieze aantal daklozen in de grote steden was moeilijk te achterhalen. Volgens Statline – een datasite van het CBS – waren er in 2009 17.800 daklozen in Nederland. In de vier grote steden was dit aantal 6.500 daklozen. Bij navraag bleek dat het CBS geen losse cijfers voor de vier grote steden kon leveren. Een woordvoerder liet weten dat de data waarschijnlijk verzameld zijn geweest via een enquête bij de respectievelijke gemeentes. Het zou niet statistisch verantwoord zijn om de bij elkaar gevoegde data weer los te trekken.

Via de gemeentes zelf was het ook lastig om voldoende gegevens te verkrijgen. Er wordt wel beleid rondom daklozen opgesteld; dit is meestal via de websites van gemeentes beschikbaar. Hier worden echter nauwelijks data en cijfers aan verbonden. Gemeente Den Haag kwam als eerste met gegevens over de brug. Woordvoerder Sjoerd Steenbergen gaf aan dat Den Haag tot een tijd geleden ongeveer 2.000 daklozen kende; inmiddels is voor ruim 1.000 daklozen stabiele huisvesting geregeld, zo’n 800 personen zitten nog in een traject van maatschappelijke opvang. Volgens Steenbergen zijn ongeveer 150 personen lastig te bereiken; de gemeente werkt nog aan passende zorg voor deze groep.

Gemeente Utrecht kon ook cijfers leveren. Via de website van de gemeente Utrecht is een pdf te vinden met data rondom de aanpak van het dak- en thuislozenprobleem. Dit document biedt geen duidelijke data over aantallen daklozen; een woordvoerder van de gemeente liet desgevraagd weten dat de gemeente Utrecht ongeveer 1.250 daklozen had. Inmiddels zou hier voldoende opvang voor moeten zijn. De gemeente Utrecht heeft nog wel rond de honderd zogenaamde ‘buitenslapers’: moeilijk bereikbare daklozen die geen binding hebben met de regio. Deze groep kan daarom niet terecht bij standaard maatschappelijke opvang.

Namens GGD Rotterdam-Rijnmond vertelt Jolanda Vos dat er in principe geen daklozen zijn in de gemeente Rotterdam. “De 2.500 ex-daklozen die de gemeente telt, leven niet op straat. Zij zitten allen in een traject van maatschappelijke opvang,” aldus Vos. Er zouden nog maximaal twintig buitenslapers zijn, en slechts een paar daklozen zou nog gebruik maken van de nachtvoorzieningen die de stad biedt. Volgens Vos kiezen deze daklozen er meestal zelf voor om niet in een traject te belanden.

De gemeente Amsterdam was niet in staat cijfermateriaal te produceren. Na een week ‘kastje naar de muur’, was bij het publiceren van dit artikel nog niet duidelijk met welke aantallen deze gemeente te kampen heeft. Afgaande op het vele doorverwijzen van de afdelingen, lijken zij ook problemen te hebben met het traceren van hun eigen cijfermateriaal.

Als we af kunnen gaan op de data van het CBS, zouden er na aftrek van de aantallen van Den Haag, Utrecht en Rotterdam nog zo’n 500 daklozen in Amsterdam te vinden moeten zijn. Omdat de data inmiddels verouderd is – en het CBS vooralsnog geen cijfers beschikbaar heeft over afzonderlijke steden – valt hier voorlopig geen sluitende conclusie aan te verbinden.