Illegalen zijn geen criminelen

Vreemdelingen, wij noemen ze vaak illegalen. Een term die in een aantal andere landen niet (meer) gehanteerd wordt, want illegaliteit is in de berichtgeving langzamerhand een inwisselbaar begrip met criminaliteit geworden. Om aandacht te vragen voor de rechten van ongedocumenteerden in vreemdelingenbewaring organiseerde Justitia et Pax, op de Internationale dag van de Mensenrechten afgelopen zaterdag 10 december, een vertoning van de film Illégal in het Humanity House.

De film roept veel vragen op en dat is ook de reden dat een filmvertoning een slimme manier kan zijn om aandacht te trekken voor bepaalde maatschappelijke issues door goede doelen. Buiten de goede doelen om gebeurt dat bijvoorbeeld tijdens het Internationale Documentaire Festival Amsterdam (IDFA).En Amnesty International organiseert jaarlijks het Movies That Matter festival.

De film Illégal begint heftig. Tania, de hoofdpersoon van de film, woont in België zonder verblijfsvergunning. We zien hoe zij uit voorzorg haar vingerafdrukken wegbrandt met een strijkijzer, om niet geïdentificeerd te kunnen worden. Haar zoontje, Ivan, gaat gewoon naar school en Tania werkt als schoonmaakster. Na een aantal jaar wordt Tania opgepakt tijdens een controle op straat. Ze wordt gescheiden van haar zoon Ivan en belandt in een detentiecentrum. Vervolgens krijgen we te zien onder welke omstandigheden illegalen worden opgesloten en dat is de reden dat Justitia et Pax deze film heeft uitgekozen.

De belangrijkste vraag die deze film oproept, is in hoeverre de film de realiteit weerspiegelt? Film is per definitie fictie en de film vindt immers plaats in België, daar zou het slechter geregeld kunnen zijn dan hier in Nederland, want we zijn hier een grote voorstander van mensenrechten. Emeritus hoogleraar Anton van Kalmthout, die de film inleidde:

“Ik zal jullie van die illusie verlossen, het thema van de film speelt in heel Europa, waarbij de regelgeving en wijze waarop wordt omgaan met illegale vreemdelingen niet verschilt in de verschillende landen van Europa. Het is een docudrama, dus het heeft zich niet precies zo afgespeeld als we in de film zien. Het is geen verslag van een concrete situatie, maar het is wel een reëele en waarheidsgetrouwe schets van hoe het er in de praktijk aan toe gaat.”

In de Eerste Kamer ligt op dit moment een omstreden wetsontwerp klaar, waardoor ongedocumenteerden in de toekomst strafbaar zijn. Nu zijn mensen zonder de juiste papieren alleen nog in administratieve overtreding, maar in de vreemdelingenopvang worden ze al als misdadigers behandeld. Vaak zijn ze nog slechter af dan veroordeelde criminelen in de gevangenis. Justitia et Pax voerde een onderzoek uit onder haar medewerkers naar de omstandigheden en behandeling van illegalen in de opvangcentra. Zo is er, in vergelijking met de criminelen in de gevangenis, geen verlof om aanwezig te zijn bij belangrijke gebeurtenissen in iemands leven, is er geen bezoek van eigen partner zonder toezicht mogelijk, is er geen betaald werk beschikbaar en geen re-integratieprogramma die hen voorbereidt op terugkeer in de samenleving (van herkomst).

Illegalen zijn geen zware criminelen volgens Van Kalmthout:

“Het is in het belang van vreemdelingen om niet ontdekt te worden en al die verhalen over dat illegalen veel meer criminaliteit plegen dan de Nederlandse burger moeten naar het land van de fabeltjes worden verwezen. Dat wordt niet door onderzoek gestaafd. Als het al om criminaliteit gaat, dan gaat het om overlevingscriminaliteit. Mensen moeten in hun behoeften voorzien, dat betekent dat er wel winkeldiefstal wordt gepleegd en delicten als zwartrijden, omdat men niet in het bezit is van een rijbewijs. Dat is criminaliteit van het minst erge niveau.”

In het buitenland wordt er op hele andere manier met ongedocumenteerden omgegaan blijkt uit een ‘Best practices’ rapport van Amnesty International, die Nederland ook zou moeten toepassen volgens Amnesty en Justitia et Pax. Amnesty over de humanere alternatieven:

“In de Zweedse en de meeste Australische detentiecentra zijn geen cellen, maar slaapkamers. Vreemdelingen kunnen zich vrij bewegen door grote delen van het detentiegebouw. Anders dan in Nederland zijn in Zweden, Australië en het Verenigd Koninkrijk de creatieve- en sportruimten de hele dag toegankelijk. In het Verenigd Koninkrijk hebben alle gedetineerde vreemdelingen recht op minimaal 25 uur educatie per week. Gedetineerden hebben toegang tot internet en mogen hun mobiele telefoon blijven gebruiken. Ook mogen in het Verenigd Koninkrijk en Australië gedetineerden dagelijks bezoek ontvangen, in Nederland maar twee uur per week.”

Illegalen zijn geen criminelen en zouden dus ook niet als zodanig behandeld moeten worden, daar zijn de mensenrechtenorganisaties Amnesty International en Justitia et Pax het wel over eens. Vreemdelingen moeten geholpen worden en een repressief beleid is niet succesvoller in het terugsturen van de vreemdelingen naar eigen land. In een sleutelscène uit de film Illégal vraagt een bewaakster van het detentiecentrum aan Tania of het echt zo erg is om terug te gaan naar haar eigen land, omdat Tania er alles voor over heeft om niet teruggestuurd te worden. Tania antwoordt, bijna beledigd: “Denk je soms dat we masochistisch zijn? Vraag je me nu of ik genoeg geleden heb om in jouw land te mogen verblijven?”